Efekt uboczny leczenia lekami przeciwdepresyjnymi– otyłość

Olga Szklarczyk

​Przybieranie na wadze podczas terapii lekami przeciwdepresyjnymi stanowi jeden z głównych objawów ubocznych terapii. Powoduje nie tylko estetyczne skutki uboczne, ale jednocześnie może prowadzić do powikłań takich jak: nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa czy cukrzyca. Należy zastanowić się nad tym czy efekt leczniczy jest ważniejszy od uzyskiwanych skutków ubocznych, czy skutek uboczny może być wręcz pożądany oraz nad tym czy lekarze przepisując pacjentom dany lek uwzględniają jego działania niepożądane.

​Wiadomo, że proces pobierania pokarmu zależy od wielu czynników: fizjologicznych, środowiskowych, poznawczych, emocjonalnych i behawioralnych. W OUN człowieka obszarem najbardziej związanym z kontrolą przyjmowania pożywienia jest podwzgórze i jego struktury. W regulację pobierania pokarmu zaangażowane są także: jądro pasma samotnego, ciała migdałowate, kora przedczołowa, miejsce najdalsze, jądro łukowate i okołokomorowe.[1]

​Nadzieje na poznanie mechanizmów regulujących łaknienie i masę ciała wiąże się w ostatnich latach z odkryciem dwóch hormonów, których znaczenie wydaje się kluczowe. Są to grelina i leptyna. Grelina, nazywana „hormonem głodu”, odkryta została w 1999r. przez naukowców japońskich i jest prawdopodobnie najważniejszym hormonem regulującym łaknienie. Wydzielana przez komórki żołądka działa daleko poza nim, m.in. w mózgu stymulując procesy wzrostu organizmu i spożywanie pokarmu. Leptyna została poznana nieco wcześniej, w 1994r.. W pewnym stopniu jest hormonem przeciwstawnym do greliny, wykazuje bowiem działanie hamujące na apetyt i bywa określana „hormonem przeciwdziałającym otyłości”. Jej wpływ na organizm jest jednak z pewnością znacznie bardziej skomplikowany, a jej główne działanie ujawnia się w okresach istotnego niedoboru pokarmu. Wtedy obniżony poziom leptyny powoduje zwiększenie łaknienia i, co znacznie ważniejsze, przestawienie organizmu na znacznie mniejsze wydatkowanie energii przez osłabienie procesów związanych ze wzrostem organizmu, prokreacją, wytwarzaniem ciepła i innych. Podczas przyjmowania leków psychotropowych obserwuje się znaczne zmiany stężeń wymienionych hormonów. Jednak mimo trwających intensywnych badań, mechanizmy wpływu leków psychotropowych na łaknienie i regulację masy ciała pozostają wciąż niewyjaśnione. [3] [4]

W analizie mechanizmów przyrostu masy ciała związanych z leczeniem zakłada się występowanie: wzrostu łaknienia, zaburzeń podstawowej przemiany materii, obniżenia aktywności fizycznej, zmian w zakresie stężeń neuroprzekaźników oraz neuropeptydów.[5]

Wydaje się, że problem dotyczy przede wszystkich leków TLPD (trójcykliczne leki przeciwdepresyjne), np. amitryptylina, imipramina, doksepina. Jednak przeprowadzono badania, które udowodniły, że problem dotyczy także często stosowanej mianseryny oraz rzadziej stosowanych leków SSRI (selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny), takich jak paroksetyna.[6] Istotnymi czynnikami mogącymi prowadzić do otyłości przy terapii wymienionymi lekami są czas przyjmowania leku oraz dawka. Ważne jest, aby odróżnić wzrost masy ciała jako efekt uboczny terapii lekami przeciwdepresyjnymi a normalny powrót apetytu, który występuje po skutecznej terapii lekami i jest efektem pożądanym. Zwykle można łatwo odróżnić powrót normalnego apetytu. Bywa jednak gorzej, jeśli przed wystąpieniem choroby pacjent miał nadwagę wraz z podatnością do spożywania większych ilości jedzenia, a w czasie wieloletniego trwania mało nasilonej i nieleczonej depresji nastąpiła wprowadzająca w błąd normalizacja masy ciała. Jest to normalizacja i ustąpienie problemu z nadwagą, ale spowodowana jedynie utratą apetytu związanym z chorobą depresyjną. W takim wypadku ustępowanie objawów depresyjnych może iść w parze z powrotem skłonności do zbyt obfitej diety ze wszystkimi tego skutkami.[2]

Trójcykliczne leki przeciwdepresyjne są przepisywane przez psychiatrów ze względu na przystępną cenę, z tego też względu stosowane są w leczeniu szpitalnym. Tak samo jest z szeroko stosowaną mianseryną, którą lekarze przepisują nawet wtedy, gdy wskazaniem jest problem z zasypianiem. Takie nieprzemyślane przez lekarza przepisywanie leku i przyjmowanie go przez pacjenta może powodować efekty uboczne, takie jak otyłość, które często ustępują po zaprzestaniu przyjmowania leku. Lekiem przeciwdepresyjnym stosowanym w leczeniu szpitalnym, który tego efektu nie wywołuje jest escitalopram. Jest jednak lekiem droższym, co ogranicza jego stosowanie.

​Gdy przyrost masy ciała zaczyna być zauważalny i niepokoi pacjenta, bądź lekarza lek można zmienić na taki, który tego efektu nie wywoła, np. wenlafaksyna, nefazodon lub bupropion. Ten ostatni może wręcz obniżać nieco masę ciała. Jednak częste zmiany leku mogą powodować osłabienie działania przeciwdepresyjnego, a w konsekwencji opóźniać wyleczenie pacjenta. Przy zauważalnym przyroście masy ciała ważne jest zachowanie odpowiedniej diety. Może to zmniejszyć objawy niepożądane. Należy porozmawiać o tym z lekarzem, który może doradzić jak walczyć z nadwagą. Ważna jest też aktywność fizyczna, która przy okazji też poprawia nastrój.

​Jednak, kiedy zwróci się uwagę na to, że objawami depresji jest brak lub obniżenie apetytu, przyrost masy ciała jako efekt uboczny przyjmowania leków przeciwdepresyjnych jest wręcz pożądany. Przyrost masy ciała w tym wypadku jest potwierdzeniem efektywnej terapii i jest wskazany dla takiego pacjenta. Leczeniu depresji towarzyszy poprawa nastroju, a co za tym idzie, wraca apetyt na jedzenie oraz czerpanie radości z jedzenia. Zauważono i udowodniono, że charakterystyczne jest to, że pacjent odczuwa wzmożony apetyt na produkty bogate w węglowodany i ubogie w białko (słodycze i potrawy wysokokaloryczne).[2]

​ Depresja to poważna choroba, dlatego należy się zastanowić czy taki objaw uboczny jak przytycie kilka kilogramów jest ważniejszy od wyleczenia i czy warto zwracać na to uwagę oraz czy warto zmieniać leki, ryzykując brak poprawy. Po wyleczeniu i powrocie nastroju walka z nadwagą będzie łatwiejsza.

[1] Regulacja łaknienia Adrian Kostulski, Jolanta Rabe-Jabłońska; Psychiatria i ​psychologia kliniczna

[2] http://portal.abczdrowie.pl/czy-leki-przeciwdepresyjne-powoduja-tycie

[3] Przyrost masy ciała związany ze stosowaniem leków psychotropowych. Masand P. S. Expert Opinion on Pharmacotherapy 2000; 1 (3): 377-389.

[4] Regulacja łaknienia: hormony i leki przeciwpsychotyczne. Robinson S. Psychiatria po Dyplomie 2008; 4: 67-68.

[5] Wpływ leków przeciwpsychotycznych na powstawanie otyłości i zaburzeń metabolicznych u chorych na schizofrenię Adrian Kostulski, Jolanta Rabe-Jabłońska; Psychiatria i psychologia kliniczna

[6] Comparative studies of adverse effects in patients with refractory depression treated ​with amitryptyline, mianserin and unilateral ECT Hese RT, Gruszczyński W, ​Szwed A, Kielc M, Zalitacz M.; Psychiatria Polska 2001; 35(2), 219-229