Fenomen propolisu

Agnieszka Potapowicz, Elżbieta Zajusz

Propolis (kit pszczeli) jest naturalną mieszaniną żywiczną zbieraną przez pszczoły z pąków drzew liściastych (w Polsce głównie z topoli czarnej, brzozy olchy, sosny zwyczajnej, wierzby), do której dodawany jest wosk pszczeli i wydzieliny gruczołów pszczół [1].
Surowy propolis składa się z około 50% żywicy, 30% wosków, 10% olejków eterycznych, 5% pyłku oraz 5% różnych składników organicznych [2,3]. Zawartość substancji czynnych w polskim propolisie może sięgać nawet 70%. Związki polifenolowe stanowią 58%, z czego 20% stanowią flawonoidy. Substancje te wykazują działanie antyoksydacyjne [1].
Propolis wykazuje lipofilowe właściwości, jest twardym i kruchym materiałem, jednak podczas ogrzewania staje się miękki, gumowaty i plastyczny oraz bardzo lepki. Cechuje go charakterystyczny przyjemny zapach [2,3].
Słowo propolis pochodzi od greckich słów: pro - przed, polis – społeczność, czyli wskazuje na to, że służy do ochrony ula. Nazywany jest również klejem pszczół (bee glue). Ze względu na woskowe właściwości jest wykorzystywany przez pszczoły do budowy ula, jego naprawy, uszczelnienia i wygładzenia ścian oraz w celu ochrony przed zwierzętami (wężami, jaszczurkami), wiatrem i deszczem.
Już od czasów starożytnych propolis był szeroko wykorzystywany przez człowieka. Egipcjanie wykorzystywali go do balsamowania zwłok, ze względu na jego przeciwgnilne właściwości. Z kolei Inkowie stosowali propolis jako preparat przeciwgorączkowy. Lekarze w Grecji i Rzymie używali propolis do odkażania jamy ustnej oraz w celu przyspieszenia procesu gojenia ran skóry i błony śluzowej. Podczas II wojny światowej był wykorzystywany w kilku Sowieckich klinikach w leczeniu gruźlicy (obserwowano zmniejszenie problemów płuc i odzyskanie apetytu). W państwach Bałkańskich stosowany był w leczeniu ran, oparzeń, bólu gardła i wrzodów żołądka[2,3]. W Japonii dopiero w 1985 roku był uważany za obiecujący w farmakologii, a obecnie jest ważnym produktem medycyny alternatywnej [3].
Zawiera około 300 substancji, w tym związki fenolowe (odpowiedzialne za działanie antyoksydacyjne, przeciwreumatyczne i dezynfekujące), flawonoidy (działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, przeciwnowotworowe), terpeny (działanie antybiotyczne i immunostymulujące), jony wapnia, magnezu, manganu, cynku, miedzi, krzemu i żelaza, prowitaminę A, retinol, witaminy z grupy B (B1, B2, B5, B6), C, E, D, białka i węglowodany [4]. Podejrzewa się, że za większość właściwości biologicznych propolisu odpowiadają izoflawonoidy. W zależności od typu komórki, rodzaju propolisu i jego stężenia może wykazywać zarówno działanie stymulujące jak i hamujące proliferacje i migracje komórek biorących udział w leczeniu [5].
W składzie chemicznym propolisu można znaleźć związki o wysokiej aktywności biotycznej przydatne w stymulowaniu procesów rekonstrukcyjnych uszkodzonych tkanek. Aktywność standaryzowanych ekstraktów propolisu odnosi się zarówno do procesów naprawczych i regeneracyjnych. Stymuluje czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego oraz znacząco wzmaga proliferacje komórek [4]. Dowiedziono, że miód i standaryzowany ekstrakt propolisu z melisy są najbardziej skuteczne w leczeniu ran oparzeniowych, gdyż oprócz przyspieszenia procesu granulowania ułatwiają również tworzenie blizn [5].
Przeprowadzono badania, których celem była ocena wpływu brazylijskiego zielonego propolisu na parametry immunologiczne u starszych myszy. Okazało się, że u tych myszy po czterotygodniowej suplementacji znacznie wzrosła aktywność makrofagów, wzrosło stężenie IgG w surowicy, a także hemolizyny w porównaniu z grupą kontrolną. Świadczy to o skuteczności brazylijskiego zielonego propolisu przy podnoszeniu funkcji odpornościowej [6].
Niektóre składniki propolisu, takie jak flawonoidy, kwasy kumarowe czy kwasy kofeinowe, dzięki strukturalnemu podobieństwu do endogennych hormonów płciowych wykazują aktywność estrogenową przez powinowactwo do ludzkich receptorów estrogenowych (ERs). Ponadto propolis indukuje ekspresję genów wrażliwych na estrogeny. Doustne przyjmowanie proplisu może zostać wykorzystane w profilaktyce objawów postmenopauzalnych u kobiet [7].
Niedawno zaczęto badać propolis pod kątem działania przeciwnowotworowego. W przeprowadzonych badaniach na myszach wykazano, że związki polifenolowe propolisu wykazują działanie przeciwnowotworowe, które jest związane z indukcją apoptozy. Zaprogramowana śmierć komórki następuje w wyniku uwolnienia cytochromu c z mitochondriów do cytozolu, zapoczątkowaniu kaskady kaspaz i aktywacji proapoptotycznych białek. Tłumienie wzrostu nowotworu może być spowodowane ukierunkowaną cytotoksycznością, jak również zwiększeniem odporności oraz hamowaniem peroksydacji lipidów. W badaniach in vitro na ludzkich komórkach czerniaka oraz komórkach nowotworowych sutka MCF-7 również zaobserwowano zahamowanie wzrostu i indukcję apoptozy. Badania dowiodły, że przeciwnowotworowe działanie propolisu nie zależy od rodzaju komórek nowotworowych, a od stężenia ekstraktu [8].
Propolis, ze względu na swoje działanie antybakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe, przeciwnowotworowe, antyoksydacyjne, immunomodulujące, przeciwcukrzycowe i przeciwwrzodowe jest szeroko stosowany w celach leczniczych na całym świecie [5].

Piśmiennictwo:
1. Kurek-Górecka A, Rzepecka-Stojko A, Górecki M, Stojko J, Sosada M, Swierczek-Zieba G.Structure and antioxidant activity of polyphenols derived from propolis.
Molecules. 2013 Dec 20;19(1):78-101.
2. Vijay D. Wagh.Propolis: A Wonder Bees Product and Its Pharmacological Potentials,AdvPharmacol Sci. 2013; 2013: 308249. Published online 2013 Dec 9
3. Silva-Carvalho R, Baltazar F, Almeida-Aguiar C. Propolis: A Complex Natural Product with a Plethora of Biological Activities That Can Be Explored for Drug Development. Evid Based Complement Alternat Med. 2015; Epub 2015 May 27. Review.
4. Jastrzębska-Stojko Z, Stojko R, Rzepecka-Stojko A, Kabała-Dzik A, Stojko J. Biological activity of propolis-honey balm in the treatment of experimentally-evoked burn wounds. Molecules. 2013 Nov 21;18(11):14397-413.
5. Jacob A, Parolia A, Pau A, Davamani Amalraj F. The effects of Malaysian propolis and Brazilian red propolis on connective tissue fibroblasts in the wound healing process. BMC Complement Altern Med. 2015 Aug 25;15:294.
6. Gao W, Wu J, Wei J, Pu L, Guo C, Yang J, Yang M, Luo H. Brazilian green propolis improves immune function in aged mice. J Clin Biochem Nutr. 2014 Jul;55(1):7-10.
7. Okamoto Y, Tobe T, Ueda K, Takada T, Kojima N. Oral administration of Brazilian propolis exerts estrogenic effect in ovariectomized rats. J Toxicol Sci. 2015 Apr;40(2):235-42.
8. Premratanachai P, Chanchao C. Review of the anticancer activities of bee products. Asian Pac J Trop Biomed. 2014 May;4(5):337-44.