Jemioła w chorobie nowotworowej

Marta Michailiuk, Justyna Wakuła-Banaszek

Jemioła pospolita (Viscum album) to zimozielony, półpasożytniczy krzew należący do rodziny Gązewnikowatych (Loranthaceae). Preparaty pozyskiwane z ziela jemioły (Visci herba) od pokoleń stosowane są w dolegliwościach sercowo-naczyniowych, jako leki łagodnie obniżające ciśnienie tętnicze krwi [1].
Od kilkudziesięciu lat natomiast prowadzone są badania nad innymi właściwościami tego surowca roślinnego, pozwalającymi na wykorzystanie go w zwalczaniu choroby nowotworowej [2].
W rozwoju choroby nowotworowej niewątpliwą rolę odgrywają zaburzenia procesu angiogenezy, jak również regulacji funkcji genów w organizmie. Transformowana komórka przestaje reagować na zewnętrzne czynniki regulatorowe i zaczyna dzielić się w niekontrolowany sposób. Przeważa proliferacja nad obumieraniem komórek, z jednoczesnym zahamowaniem ich różnicowania. Komórka podlegająca takim przemianom, prezentuje tzw. fenotyp nowotworowy, charakteryzujący się nasileniem wzrostu komórek, utratą zdolności do apoptozy (śmierci komórki) oraz pobudzeniem procesu angiogenezy [3]. Wymienione czynniki sprawiają, że nowotwór zaczyna się rozrastać. Potomne komórki ulegają nawarstwieniu, co powoduje oddalenie ich od uprzednio najbliższego naczynia krwionośnego. Na tym etapie wzrost guza może jeszcze ulec zahamowaniu. W tym czasie komórki nowotworowe mogą korzystać ze składników odżywczych, pobieranych na drodze dyfuzji. Tą drogą usuwane są także produkty ich metabolizmu. Tkanka guza składa się w przeważającej ilości z komórek nowotworowych, a także komórek śródbłonka. Naczynia krwionośne otoczone są kilkoma warstwami koncentrycznie ułożonych komórek nowotworowych, na skutek czego swą strukturą przypominają „mikrocylindry” [3]. Nieograniczony niczym wzrost nowotworu determinowany jest przez zaopatrzenie jego komórek w tlen, składniki odżywcze i czynniki wzrostu. Następnie dalszy wzrost może nastąpić, dzięki wytworzeniu sieci nowych naczyń krwionośnych, w procesie angiogenezy. Ważnym elementem zapoczątkowującym angiogenezę jest pobudzenie komórek śródbłonka. W pierwszym etapie dochodzi do zmian morfologicznych tych komórek, które powodują zmniejszenie ich przylegania i czynią bardziej wrażliwymi na czynniki angiogenne.
Główną cytokiną, zapoczątkowującą angiogezezę, jest odkryty w ubiegłym stuleciu czynnik wzrostu śródbłonka naczyń VEGF (vascular endothelial growth factor ). Powoduje on wzrost przepuszczalności i poszerzenie naczyń krwionośnych, pobudza enzymy proteolityczne, stymuluje powstawanie nacieków komórkowych i przebudowę naczyń krwionośnych [3]. Liczne badania nad właściwościami jemioły pospolitej doprowadziły do odkrycia jej działania antyangiogennego i przeciwnowotworowego [2,4,6].
Aktywność farmakologiczna ziela jemioły wynika z zawartych w nim substancji chemicznych. Surowiec ten kryje w sobie substancje peptydowe (lektyny), aminy biogenne, takie jak histamina, tyramina, tryptamina. Ponadto zawiera również aminokwasy
(kwas -aminomasłowy, walina ,leucyna arginina), związki terpenowe, reprezentowane przez kwas oleanowy, - sitosterol, kwas ursolowy oraz związki fenolowe (alkohol synapinowy, związki katechinowe, kwas ferulowy, kawowy i wanilinowy). Bogactwo związków obecnych w zielu jemioły uzupełniają śluzy, alkaloidy oraz związki flawonoidowe i karotenoidowe (ksantofil) [1,2,4].
Głównymi związkami o działaniu przeciwnowotworowym są glikoproteiny zwane lektynami. Stanowią one bardzo często składnik błon oraz ścian komórkowych. Ze względu na zdolność aglutynacji wirusów i komórek bakteryjnych, związki te noszą nazwę fitoaglutynin. Lektyny jemioły mają ponadto tę szczególną cechę, że hamują transkrypcję, translację, wykazują działanie cytotoksyczne, indukują proces apoptozy. Hamują też proces angiogenezy, poprzez inhibicję powstawania czynnika wzrostu śródbłonka naczyń (VEGF) [2].
Jako glikoproteiny zbudowane są z części białkowej, która jest połączona najczęściej wiązaniem kowalencyjnym z łańcuchem heterosacharydów. Część cukrowa zbudowana jest najczęściej z cukrów sześciowęglowych ( galaktoza, mannoza, glukoza ) lub pentoz (ksyloza, arabinoza). Lektyny występujące w zielu jemioły, zdolne do aglutynacji komórek nowotworowych, zawierają w swojej cząsteczce zwykle galaktozę. Odczyn zlepny, który w przypadku tych związków jest ich bardzo cenną cechą, zachodzi ze względu na obecność kilku miejsc węzłowych, które wiążą się z częściami węglowodanowymi glikoproteidów błonowych komórek nowotworowych.
Lektyny podzielono na 3 chromatograficzne frakcje: ML-1, ML-2 i ML-3. Zbadano, że w 1 ml świeżego soku z jemioły zawartych jest ok. 16µg lektyny ML-1. Lektyny, działają immunostymulująco, co objawia się aktywacją makrofagów, zwiększoną fagocytozą i wzmożoną proliferacją limfocytów B. Dzięki temu wzrasta odporność na zakażenia bakteryjne i zmniejsza się prawdopodobieństwo rozwoju nowotworu. Preparaty farmaceutyczne zawierające wyizolowaną frakcję glikoproteinową (lektynową), podawane pozajelitowo w postaci iniekcji, stosuje się w niespecyficznej terapii bodźcowej guzów złośliwych. Ich siła i skuteczność terapeutyczna bardzo często zależy od gatunku drzewa, na którym pasożytuje jemioła [2,6].
Kolejnym związkiem, wykazującym działanie przeciwnowotworowe, jest wyizolowana z ziela jemioły wiskotoksyna . Jest to substancja polipeptydowa zawierająca w swej strukturze część cukrową i pierścień naftylowy. Mechanizm jej działania polega na uszkadzaniu błon komórkowych. Substancja ta występuje tylko w jemiole pospolitej w ilości około 0,1%. Wiskotoksyna ze względu na swoje zdolności do wywoływania martwicy tkanki w miejscu wstrzyknięcia, znalazła zastosowanie w niszczeniu guzów skórnych oraz podskórnych [2,4].
Najczęstszą postacią farmaceutyczną preparatów z jemioły są wyciągi otrzymywane jako roztwory wodne i wodno-alkoholowe. Stabilizowany wyciąg etanolowy otrzymywany jest przez zalanie świeżego surowca wżącym, stężonym alkoholem etylowym. W opisanym procesie zniszczeniu ulegają enzymy roślinne, unieczynniające substancje aktywne, choć nie tylko. Rozkładane są również zawarte w surowcu substancje białkowe, w tym lektyny i wiskotoksyna, przez co nie wywierają swojego działania [1,2,7,8].
W Europie dużą popularnością cieszą się preparaty farmaceutyczne w postaci wyciągów w ampułkach. Są to leki antropozoficzne, otrzymywane zgodnie z filozofią Rudolfa Steinera. W myśl zasady „podobne lecz podobnym”, wysnuł On wniosek, iż jemioła podobnie jak rak, jest „pasożytem” i podobnie jak on może doprowadzić do zniszczenia komórek gospodarza. Bardzo często zawierają one dodatkowe składniki - metale, np. rtęć, srebro czy miedź. Na rynku dostępne są specyfiki m. in. Iscador, Helixor. Nazwa handlowa preparatów wzbogacona jest dodatkowo w symbol literowy odpowiadający nazwie łacińskiej drzewa-gospodarza, np. IscadorM ( jabłoń, Malus domestica), IscadorQ ( dąb, Quercus robur ). Substancjami aktywnymi preparatów Iscador odpowiadającymi za działanie antyproliferacyjne są lektyny i wiskotoksyna. Znajdują zastosowanie w leczeniu m. in.: nowotworów trzustki (Iscador Q i M z dodatkiem miedzi), jelit i odbytu (te same preparaty, ale wzbogacone o rtęć). Ponadto w nowotworach nerek, pęcherza moczowego, gruczołu krokowego, jąder, jajników [7].
Helixor z kolei zawiera w swoim składzie wyciągi z ziela jemioły, rosnącej na jodle, jabłoni i sośnie, zbieranego w różnych porach roku. Z czterech zbiorów otrzymuje się 2 wyciągi wodne, letni i zimowy, które następnie łączy się w odpowiednim stosunku i rozcieńcza do wymaganych stężeń. Wszystkie preparaty otrzymywane tą drogą charakteryzują się wyższą zawartością wyciągu zimowego, a tym samym wyższą zawartością lektyn. Helixor A (jodła) stosowany w nowotworach jamy ustnej, gardła, krtani, a także białaczki. Helixor P (sosna) przeznaczony do leczenia nowotworów piersi u kobiet, ziarnicy złośliwej, chłoniaków nieziarnicznych, choroby Pageta. Ponadto znajduje zastosowanie jako środek pobudzający czynność szpiku kostnego [7].
Omawiane preparaty farmaceutyczne zawierają wyciągi z ziela jemioły rozpuszczone w izotonicznym roztworze chlorku sodu. Przeznaczone są do podawania w postaci iniekcji podskórnie w okolice tkanki nowotworowej.
Właściwości cytotoksyczne jemioły stały się podstawą do poszukiwania nowych jej zastosowań. Szczególne znaczenie ma możliwość podawania preparatów z wyciągiem z jemioły pacjentom chorym na nowotwory. Jednak pomimo prowadzonych nieustannie badań nie można jeszcze uznać tego działania za udowodnione, a stosowania za całkowicie bezpieczne. Metody otrzymywania stosowanych obecnie w Europie „specyfików z jemioły”, oparte na regule Hahnemanna (podobne lecz podobnym)budzą wiele kontrowersji i nasuwają wnioski, że ich skuteczność jest wątpliwa.
Obecnie wiadomo, że preparaty z jemioły poprawiają jakość życia pacjentów chorych na choroby nowotworowe. Tylko dalej prowadzone badania mogą udzielić odpowiedzi na pytanie czy stosowanie jemioły ma sens. Być może w przyszłości jemioła stanie się nadzieją dla pacjentów z chorobą nowotworową [2,9].

BIBLIOGRAFIA :
1. Lamer-Zarawska E. Fitoterapia i leki roślinne. Wyd. Lekarskie PZWL. Warszawa. 2007; 206-207.
2. Nartowska J. Jemioła- roślina świątecznych pocałunków. Panacea 2012; 4(41): 6-8.
3. Zielonka TM. Angiogeneza. Część I. Mechanizm powstawania nowych naczyń krwionośnych. Alergia Astma Immunologia 2003; 8(4): 169-174.
4. Loeper ME. Mistletoe (Viscum album L.) http://www.longwoodherbal.org/mistletoe. Dostęp z dn. 10.11.2015.
5. Pervin M, Koyama Y, Isemura M, Nakamura Y. Plant Lectins in Therapeutic and Diagnostic Cancer Research. International Journal of Plant Biology & Research 2015; 3(2): 1030.
6. Kintzios SE, Barberami MG. Plants that fight cancer. http://science.uokerbala.edu.iq/images/books/Plants_That_Fight_Cancer. Dostęp z dn. 21.11.2015.
7. www.rozanskihenryk.gower.pl
8. Mistletoe Extracts (PDQ®). http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0032545/. Dostęp z dn. 18.11.2015.
9. Lordick F. Mistletoe Treatment for Cancer—Promising or Passé? Deutsches Ärzteblatt International 2014; 111: 491–492.