KAWA – CZY TO SAMO ZŁO?

Monika Sobierajska, Magdalena Matejczyk, Gerard Grutza

Postęp globalny oraz zmiany w mentalności społeczeństw aktualnie skłaniają ludzi ku intensywnemu modelowi życia. Popularny staje się trend stosowania rożnego rodzaju napojow pobudzających, usuwających znużenie, polepszających koncentrację i sprawność myślenia w celu zwiększenia aktywności oraz efektywności pracy, a także w celu ogólnej poprawy formy. Jedną z tego typu powszechnie używanych substancji jest kofeina, występująca przede wszystkim w ziarnach kawy, ale także w liściach herbaty i orzeszkach kola [1,2,3].
Kawa jest złożoną mieszaniną związków chemicznych, zawiera znaczne ilości kwasu chlorogenowego i kofeiny. Niefiltrowana kawa jest ważnym źródłem kafestolu i kahweolu, diterpenów , które są uważane za składniki odpowiedzialne za podnoszenie cholesterolu [4].
Ponadto kawa jest źródłem akrylamidu, który został uznany przez IARC (International Agency od Research on Cancer) za związek prawdopodobnie kancerogenny. Wysoka konsumpcja kawy może zwiększać ryzyko wystąpienia raka pęcherza moczowego [1].
Spór o to, czy kawa jest lekarstwem, czy szkodliwą substancją wywoływał i nadal wywołuje dyskusje. Badania wykazują zarówno korzystne, jak i negatywne skutki działania kofeiny na organizm człowieka [2].
Kofeina i jej metabolity (teofilina i teobromina) zwiększają wydzielanie neuromediatorów, przez co wpływają pobudzająco na czynności psychomotoryczne ośrodkowego układu nerwowego, ułatwiając procesy myślowe, polepszając nastrój i usuwając zmęczenie [2].
Kofeina wpływa także na układ krążenia, co przejawia się przyspieszeniem czynności serca, krótkotrwałym zwiększeniem pojemności wyrzutowej mięśnia sercowego oraz łagodnym podwyższeniem ciśnienia tętniczego. Rozszerza naczynia wieńcowe, wzmagając przepływ krwi, lecz jednocześnie znacznie zwiększa zapotrzebowanie mięśnia sercowego na tlen, co może być przyczyną nasilenia dolegliwości wieńcowych. Wypicie zbyt mocnej kawy może stymulować zaburzenia rytmu serca. Liczne doniesienia naukowe potwierdzają zależność między ilością spożywanej kawy a występowaniem incydentów zawału mięśnia sercowego. Picie dużych ilości kawy wiązało się ze zwiększoną liczbą przypadków zawału mięśnia sercowego zarówno wśród mężczyzn, jak i kobiet [1,2,5].
Kofeina wpływa na metabolizm ustroju, nasilając procesy lipolizy w tkance tłuszczowej oraz glikogenolizy w mięśniach szkieletowych, działa również rozkurczowo na mięśnie gładkie oskrzeli [1,2,5].
Dane uzyskane ze stosunkowo niewielkich i krótko trwających badań wykazały, że kofeina obniża wrażliwość tkanek na insulinę, powodując nieprawidłową tolerancję glukozy. Zauważono także zwiększoną częstość występowania cukrzycy insulinozależnej u dzieci kobiet, które w czasie ciąży piły duże ilości kawy. Z drugiej jednak strony, wykazano, że spożycie kawy obniża ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 niezależnie od płci. [1,2,3,4,5]
Kofeina rozszerza naczynia krwionośne obwodowe, z jednoczesnym odruchowym skurczem naczyń mózgowych. To ostatnie działanie znalazło zastosowanie w łagodzeniu bólów głowy [1,2].
Niestety kofeina sprzyja wypłukiwaniu wapnia i magnezu z kośćca, obniża stężenie potasu, a ponadto nadmierne spożycie kofeiny może wywołać objawy niepożądane, takie jak nadmierna pobudliwość, niepokój, bezsenność, wzmożona potliwość, przyspieszenie oddychania, przyspieszenie rytmu serca, skurcze dodatkowe, nasilenie bólów w chorobie niedokrwiennej serca oraz nasilenie dolegliwości dyspeptycznych [1,2].
Innymi istotnymi składnikami kawy (nadającymi smak i aromat) jest grupa związków polifenolowych (głównie kwas chlorogenowy, chinowy i kawowy). Substancje te charakteryzują złożone efekty biologiczne np. działanie przeciwnowotworowe związane z aktywnością antyoksydacyjną i wychwytem wolnych rodników tlenowych, hamowanie powstawania blaszki miażdżycowej w następstwie obniżania oksydacyjnej modyfikacji LDL, działanie przeciwzapalne, działanie przeciwbakteryjne, opóźnienie rozkładu witaminy C w organizmie, zdolność wiązania metali ciężkich z diety, ograniczenie wchłaniania żelaza i przyswajalności białek. Trygonelina obecna w kawie, w trakcie procesu palenia ziaren przekształca się w kwas nikotynowy (witaminę PP) [1]. Za antyoksydacyjne właściwości kawy są również odpowiedzialne kafestol i kahweol. Obniżają one wytwarzanie wolnych rodników poprzez hamowanie głównych enzymów je generujących i aktywowanie szlaków
biosyntezy związków antyoksydacyjnych [5].
Niezwykle ciekawe wydają się być badania pochodzące z ostatnich lat, wskazujące na istotne zmniejszenie ryzyka wystąpienia choroby Parkinsona u osób regularnie pijących napoje zawierające kofein [1,2]. Kawa dzięki zawartości garbników może również przeciwdziałać procesom powodujących próchnicę zębów. Picie kawy nawet bezkofeinowej wpływa na ograniczenie działania bakterii na uzębieniu [1].
Dla dorosłych spożywających umiarkowane ilości kawy (3-4 filiżanek/dobę zapewniając 300-400 mg /dobę kofeiny ), niewiele jest dowodów na zagrożenia dla zdrowia, a istnieją dowody na korzyści zdrowotne. Jednakże, niektóre grupy, w tym osoby z nadciśnieniem tętniczym, dzieci, młodzież i osoby starsze , mogą być bardziej narażone na negatywne skutki kofeiny, dlatego zaleca się u nich ograniczenie picia kawy. Niewskazane jest również picie kawy połączone z paleniem papierosów. Biorąc pod uwagę negatywny wpływ używek, w tym nadmiernego spożycia kofeiny na organizm dziecka i matki, bardzo ważnym elementem profilaktyki jest zaprzestanie lub ograniczenie ich stosowania, zwłaszcza w okresie ciąży i laktacji [1,5].
Kawa aktualnie jest jednym z najpopularniejszych napojów spożywanych codziennie przez większość Polaków. Potwierdzają to badania statystyczne, z których wynika, że najistotniejszym motywem jej spożywania jest chęć dodania sobie energii [1]. Kawa jako napój znany od bardzo dawna nadal wzbudza rożnego rodzaju kontrowersje i nie da się jednoznacznie określić, czy picie kawy jest ewidentnie szkodliwe czy dobroczynne w swoich skutkach. Wyniki badań epidemiologicznych są zróżnicowane: niektóre wskazują pozytywną korelację pomiędzy piciem kawy a wzrostem ryzyka zachorowania na chorobę wieńcową serca, inne podkreślają ochronne właściwości kawy wobec rozwoju nowotworów wątroby i jelit, a także cukrzycy typu 2 [5].
Niewątpliwie kawa stanowi nadal wyzwanie dla naukowców, którzy chcą badać jej właściwości. Bogactwo gatunków, rodzajów, sposobów przyrządzania jest bardzo duże i jak widać jest coraz większe. Dlatego należy pamiętać o rozsądnych ilościach oraz wszelkich ograniczeniach, aby podczas delektowania się smakiem i aromatem kawy, doznawać jedynie przyjemnych wrażeń [2].

Literatura:
1) Wpływ spożycia kawy na organizm człowieka, Wioletta Żukiewicz-Sobczak, Ewelina Krasowska, Paweł Sobczak, Andrzej Horoch,Andrzej Wojtyła, Jacek Piątek; Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 2012, Tom 18, Nr 1, 71-76
2) Kawa – zagrożenie czy ochrona, Teresa Kosicka, Hanna Kara-Perz, Jerzy Głuszek
3) Coffee and Caffeine Ameliorate Hyperglycemia, Fatty Liver, and Inflammatory Adipocytokine Expression in Spontaneously Diabetic KK-AyMice; J. Agric. Food Chem. 2010, 58, 5597–5603J. Agric. Food Chem. 2010, 58, 5597–5603
4) Coffee and health: a review of recent human research.Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis, OR 97331, USA.
5) Wpływ kawy na metabolizm lipidów z odniesieniem do zdrowotnych skutków picia kawy, Piotr Wobszal, Alicja E.Grzegorzewska,Nowiny Lekarskie 2009, 78, 2, 148–152