Czosnek zwyczajny – w czym tkwi fenomen rośliny cenionej przez człowieka od wieków?

Monika Szubryt

Nazwa łacińska – allium sativum, Jest rośliną z rodziny liliowatych, kuzynem cebuli, pora, szczypiorku i szalotki, nazywany "cuchnącą różą". Częścią użytkową rośliny jest podziemna cebula, zwana potocznie główką czosnku. Składa się z licznych cebulek (ząbków) rosnących w grupach i otoczonych białymi łuskami okrywowymi. Z cebuli wyrasta łodyga z obejmującymi ją pochwiastymi liśćmi. Na szczycie łodygi wyrasta kwiatostan różowo-białych kwiatów. Owocem jest torebka. Charakterystyczny jest silny zapach, który jest wyraźnie różny w zależności od tego, czy czosnek jest świeży, czy smażony.
Czosnek jest jednym z najstarszych środków leczniczych i przypraw znanych człowiekowi i stosowanym we wszystkich kulturach od najdawniejszych czasów [1, 2, 10]. Pochodzi z Azji centralnej. Pierwsze pisane dokumenty o stosowaniu czosnku to sumeryjskie tabliczki gliniane z lat 2600-2100 p. n. Ch. [3]. Informacje zawarte w papirusie Ebersa wskazują, że czosnek stanowił część codziennej diety wielu Egipcjan, zwłaszcza klasy robotniczej, jak budowniczych piramid. Starożytne teksty medyczne z Egiptu, Grecji, Rzymu, Chin i Indii przepisywały tej roślinie wiele zastosowań, w tym poprawę efektywności, redukcję zakażeń i ochronę przed toksynami. Te właściwości lecznicze, w połączeniu z jego pikantnymi właściwościami sprawiły, że czosnek stał się prawdziwą ikoną kultury, w wielu częściach świata [4]. Według najdawniejszych wierzeń ludowych czosnek uważany był za roślinę magiczną oraz afrodyzjak. Przeciwdziałał czarom, urokom i różnym zaraźliwym chorobom. Dodawany do napojów, lub noszony na szyi jak korale strzegł od nieprzyjaciół, odpędzał „złe oko” [5]. Wybitny lekarz z XVI w., Pietro Mattial ze Sieny, zalecał czosnek w zaburzeniach trawiennych, zakażeniach pasożytami, w chorobach nerek i jako pomoc dla matek w trudnym porodzie [3].
A gdyby spojrzeć na czosnek w sposób bardziej naukowy…?

Główne związki Allium sativum, to substancje zawierające siarkę - allina, skordynina – decydujące o specyficznych właściwościach czosnku. Po rozdrobnieniu czosnku enzym allinaza rozkłada allinę do kwasu pirogronowego, amoniaku i allicyny - powstaje charakterystyczny zapach. Kolejnymi metabolitami są ajoeny, będące inhibitorami agregacji płytek krwi. Czosnek zawiera również duże ilości witamin i składników mineralnych jak: fosfor, potas, siarka, selen, german, wapń, magnez, żelazo, sód, witaminy z grupy B, witaminy C, A, E. Inne substancje obecne w czosnku, to olejki eteryczne, enzymy, sacharoza i węglowodany – w tym fruktany, saponiny. Występują również aminokwasy, takie jak cysteina, glutamina, izoleucyna, metionina, oraz bioflawonoidy, które chronią komórki pośrednio przed uszkodzeniem przez wolne rodniki. W związku z tym, możliwe jest, że korzyści zdrowotne czosnku mogą wynikać z różnych składników, mogących działać synergistycznie [6, 7].
Dostępne na rynku suplementy czosnku można podzielić na cztery kategorie:
1. czosnek w postaci odwodnionego proszku,
2. olej czosnkowy,
3. macerat olejowy z czosnku,
4. „stary” wyciąg czosnkowy (AGE) [7].
Wyciągi olejowe zawierają głównie disiarczki diallilowe, trisiarczki allilowe i trisiarczki allilimetylowe. Wyciągi otrzymane przez destylację z parą wodną są bogate w siarczki diallilowe, allilometylowe i dimetylowe. W maceratach olejowych z czosnku występują głównie ajoeny.
Współczesne badania naukowe zweryfikowały wiele z dawnych zastosowań, potwierdziły jednak cenne właściwości lecznicze tego surowca oraz jego znaczenie w profilaktyce zdrowotnej [3].
Klinicznie zostało potwierdzone działanie obniżające poziom cholesterolu całkowitego i triglicerydów. Brak jest istotnego wpływu na poziom LDL i HDL [6]. Przeciwmiażdżycowa aktywność czosnku, zapobiegająca powstawaniu zmian w naczyniach i zmniejszająca już istniejące, związana jest z hamowaniem aktywności enzymów biorących udział w syntezie cholesterolu i lipidów. Związki czosnku zwiększają także wydalanie cholesterolu z organizmu.
Stwierdzono, że duże spożycie czosnku koreluje ze zmniejszeniem występowania nadciśnienia. Substancje zawarte w czosnku, w tym allicyna modulują wydzielanie przez śródbłonek naczyń krwionośnych dwóch czynników – tlenku azotu o działaniu rozkurczającym i endoteliny I, zwężającej naczynia. Warunkuje to działanie obniżające ciśnienie krwi, stwierdzone w wielu pracach na zwierzętach. Metaanaliza 9 badań klinicznych, wykonanych po roku 1993 wykazała, że efektywność czosnku w łagodzeniu nadciśnienia zależna jest od stosowanego preparatu. Najbardziej skuteczny okazał się „stary” wyciąg z czosnku, oraz sproszkowane cebule czosnku [3].
Również aktywność biologiczna czosnku, jako środka fibrynolitycznego, przeciwzakrzepowego i przeciwutleniającego jest dokładnie zbadana i potwierdzona. Podawanie pacjentom przez okres od 3 tygodni do 3 miesięcy olejowego wyciągu z czosnku, w ilości odpowiadającej 1 g na 1 kg świeżego czosnku, zwiększało aktywność fibrynolityczną od 36% do 130% u zdrowych pacjentów, oraz u chorych po zawale serca. Także jednorazowe podanie wyciągu nasilało fibrynolizę w 3 godziny po podaniu [6].

Mechanizm hamowania agregacji płytek krwi polega na hamowaniu aktywności fosfolipazy, cyklooksygenazy i lipooksygenazy, zmniejszaniu poziomu wapnia w cytoplazmie płytek, hamowaniu syntezy tromboksanu A2, oraz zapobieganiu interakcji z receptorami dla fibrynogenu znajdujących się na trombocytach [4].

Niektóre preparaty czosnku, takie jak „stary” wyciąg czosnkowy mają działanie przeciwutleniające, które może wynikać z tworzenia S-allilolcysteiny, S-allilomerkaptocysteiny ​​i alfa-fruktozylo – N- argininy podczas procesu ekstrakcji. Przeciwutleniacze zawarte w AGE (unikalne rozpuszczalne w wodzie związki siarkoorganiczne, składniki rozpuszczalne w tłuszczach i flawonoidy siarkoorganiczne, zwłaszcza allixin i selen) przyczyniają się do zapobiegania uszkodzeniom oksydacyjnym, oraz utlenianiu frakcji LDL cholesterolu, ponieważ wymiatają reaktywne formy tlenu - ROS. Zwiększają również aktywności dysmutazy ponadtlenkowej, katalazy i peroksydazy glutationu, oraz stężenie glutationu w komórkach [3, 7].

Wykazano także działanie immunomodulujące i przeciwnowotworowe Allium sativum. Z przeprowadzonych badań można wnioskować, że czosnek bierze udział w detoksykacji kancerogenów chemicznych i zapobiega rozwojowi raka. Może również bezpośrednio hamować wzrost komórek rakowych. Stymuluje odporność, poprzez zwiększanie aktywności makrofagów, oraz limfocytów LAK. Powoduje wzrost wytwarzania IL-2, TNF, i interferonu gamma. Wyżej wymienione cytokiny są związane z korzystną przeciwnowotworową odpowiedzią Th1, która jest charakterystyczna dla skutecznych immunoterapii nowotworów.
W badaniach epidemiologicznych zażywanie czosnku jest odwrotnie skorelowane z ryzykiem rozwoju raka jamy ustnej, żołądka, przełyku, okrężnicy i prostaty, co daje nadzieję na wykorzystanie wyciągów z tej rośliny w prewencji tych nowotworów [6, 7]. Naturalnie występujące związki siarkoorganiczne wykazały działanie hamujące proliferację ludzkich komórek rakowych, w tym okrężnicy, płuc, prostaty, wątroby, sutka, keratynocytów, białaczki i żołądka [4].
Ten szeroki zakres korzystnych efektów powoduje, że czosnek może być brany pod uwagę w próbach klinicznych mających na celu ocenę zapobiegania i leczenia raka.

Czosnek i jego aktywne składniki zostały obszernie przebadane pod względem aktywności przeciwcukrzycowej w eksperymentach i genetycznych modelach zwierzęcych z cukrzycą. Dostępne są również badania na ludziach, gdzie także odnotowano działanie hipoglikemiczne. Czosnek i jego ekstrakty wykazały skuteczność w zmniejszaniu oporności na insulinę. Dobroczynne działanie czosnku jest głównie przypisywane obecności lotnych związków siarki, takich jak alliny, allicyny, dwusiarczku diallilu, trisiarczku diallilu, siarczku diallilu, S-allilocysteiny ajoenom i merkaptanowi allilu. Biorąc pod uwagę znaczenie czosnku w kontrolowaniu powikłań cukrzycowych, zostało już opatentowanych kilka preparatów zawierających czosnek do stosowania w cukrzycy [8].

Allium sativum, to także skuteczny środek antybakteryjny przeciwko bakteriom powodującym zapalenie płuc, bakteriom jamy ustnej, oraz izolatom bakteryjnym z zakażonych ran. Wodny wyciąg wykazał aktywność przeciwbakteryjną wobec bakterii Gram-dodatnich (Staphylococcus, Bacillus subtilis, aureus) oraz gram-ujemnych (Escherichia coli i Klebsiella pneumoniae). Działa także przeciwgrzybiczo przeciwko Candida albicans. Wyciąg metanolowy wykazuje aktywność przeciwbakteryjną wobec wszystkich testowanych mikroorganizmów, z wyjątkiem Staphylococcus aureus i Candida albicans [9].
Jednak czosnek może też szkodzić. Działania niepożądane, które mogą wystąpić podczas jego stosowania to między innymi:
- nieświeży oddech i nieprzyjemny zapach ciała,
- zgaga, niestrawność,
- wzdęcia,
- reakcje alergiczne,
- nasilenie działa łania leków przeciwzakrzepowych,
- zwiększenie ryzyka wystąpienia krwotoków.
Podsumowując, czosnek i jego suplementy są od dawna wykorzystywane w różnych kulturach, jako naturalny środek przeciwko wielu chorobom człowieka. Fascynujące jest obserwować to, że starożytne kultury doszły do podobnych wniosków, odnośnie działania czosnku, jak współczesna nauka, która potwierdziła jego skuteczność w wielu problemach zdrowotnych. W dalszym ciągu nie zrozumiano w pełni chemii czosnku, ponieważ każdy ząbek to mały „magazyn” prawie 200 substancji chemicznych, które razem wykazują synergizm i współdziałają ze sobą w szereg różnych sposobów [7].
I właśnie ten fakt można uznać za fenomen czosnku pospolitego.

Bibliografia:
1. A. Janus, Czosnek pospolity, http://www.janus.net.pl/czosnek_pospolity.htm, 12. 01. 2014.
2. Czosnek pospolity (Allium sativum), http://www.foodinfo.net/pl/products/spices/garlic.htm, 12. 01. 2014.
3. J. Nartowska, Czosnek a choroby układu krążenia, Panacea Nr 1 (18), styczeń - marzec 2007, strony: 8-11, http://www.panacea.pl/articles.php?id=238, 12. 01. 2014.
4. Hyung-Mun Yun,  Jung Ok Ban, Kyung-Ran Park, Chong Kil Lee,  Heon-Sang Jeong, Sang Bae Han, Jin Tae Hong. Potential therapeutic effects of functionally active compounds isolated from garlic. Pharmacology & Therapeutics 2013; pages 1 – 13.
5. J. Pitek, Czosnek pospolity (Allium sativum L.) znany i nie zawsze lubiany;), http://www.xn--zioowo-5db.pl/2013/01/03/czosnek-pospolity-allium-sativum..., 12. 01. 2014.
6. Chia-Wen Tsaia, Haw-Wen Chena, Le-Yen Sheenb, Chong-Kuei Liia, Garlic: Health benefits and actions, BioMedicine, Volume 2, Issue 1, March 2012, Pages 17–29.
7. T. Farooqui, Importance of Garlic in Health and Diseases, http://www.scienceboard.net/community/perspectives.207.html, 12. 01. 2014.
8. Padiya R, Banerjee S. K, Division of Pharmacology, Indian Institute of Chemical Technology, Garlic as an anti-diabetic agent: recent progress and patent reviews, 2013 Aug;5(2):105-27.
9. Meriga B, Mopuri R, Murali Krishna T, Insecticidal, antimicrobial and antioxidant activities of bulb extracts of Allium sativum, Asian Pac J Trop Med. 2012 May;5(5):391-5.
10. Czosnek pospolity ( łac. Pallium sativum, ang. Garlic, niem. knoblauch), http://rosliny-lecznicze.pl/czosnek-pospolity/, 12.01. 2014.