Zastosowanie opioidów w leczeniu zespołu niespokojnych nóg

Zastosowanie opioidów w leczeniu zespołu niespokojnych nóg

Zespół niespokojnych nóg (restless legs syndrome – RLS, choroba Willisa-Ekboma) jest czuciowym zaburzeniem, które charakteryzuje się nieodpartą potrzebą poruszania nogami, związaną z występowaniem dyskomfortu i nieprzyjemnych odczuć. Objawy stają się odczuwalne lub nasilają się podczas spoczynku i ustępują lub są częściowo łagodzone podczas aktywności ruchowej. Zwykle są bardziej nasilone w godzinach wieczornych i w nocy, i często prowadzą do występowania zaburzeń snu. RLS dotyczy ok. 5 – 15% ogólnej populacji. Częstość występowania zwiększa się wraz z wiekiem. Kobiety chorują dwukrotnie częściej w porównaniu z płcią męską. Rozróżnia się pierwotny (idiopatyczny) zespół niespokojnych nóg oraz wtórny zespół niespokojnych nóg, który pojawia się w przebiegu takich schorzeń jak: niewydolność nerek, neuropatia, cukrzyca, reumatoidalne zapalenie stawów oraz choroba Parkinsona. Może także występować u kobiet w ciąży [1 – 4].

RLS jest złożonym zaburzeniem. Do tej pory nie wiele wiadomo o patogenezie tego schorzenia. Przeprowadzone dotychczas badania sugerują, że istotną rolę może odgrywać dysfunkcja w układzie dopaminergicznym A11 w podwzgórzu, zaburzenia w układzie opioidowym oraz zaburzenia w mózgowym metabolizmie żelaza, które wpływa m.in. na syntezę dopaminy. Możliwe powiązania pomiędzy obwodowymi neuropatiami i RLS sugerują, że obwodowe struktury układu nerwowego mogą mieć również znaczenie w patogenezie [1]. W leczeniu zespołu niespokojnych nóg znalazły zastosowanie: lewodopa, agoniści dopaminy, opioidy, benzodiazepiny, leki przeciwpadaczkowe oraz preparaty żelaza, w przypadku tych pacjentów, którzy wymagają suplementacji [5].

Interesującym wydaje się być, stosowanie opioidów w leczeniu zespołu niespokojnych nóg. Już w XVII wieku używano opioidów w leczeniu tego schorzenia. W 1993r przeprowadzono badania pod kątem skuteczności oksykodonu w RLS. Wykazały one, iż zastosowanie tego leku łagodzi objawy i poprawia jakość snu (zmniejsza latencję zasypiania, wydłuża fazę 3 i 4, REM oraz długość snu) [4]. Również badania wykorzystujące morfinę dały pozytywne rezultaty[6].

Na podstawie tych i innych doniesień, uznano opioidy za leki 2 rzutu w leczeniu tego schorzenia. Opioidy znalazły zastosowanie głównie w leczeniu zespołu niespokojnych nóg u pacjentów, u których inna farmakoterapia jest nieskuteczna lub niemożliwa do zastosowania. Najczęściej stosowanymi lekami z tej grupy są: kodeina w dawkach 30-60 mg, tramadol – 50-100mg i oksykodon – 5-15 mg[6].

W przeprowadzonych badaniach dowiedziono, że efekty leczenia RLS opioidami mogą być hamowane, po podaniu dożylnym antagonisty receptorów opioidowych- naloksonu. Sugeruje to, że terapeutyczne działanie tych leków jest specyficzne dla receptora opioidowego i dotyczy także układu endogennych opioidów. Przypuszcza się, iż w patogenezie zespołu niespokojnych nóg istotną rolę odgrywa właśnie niedobór endogennych związków opioidowych. Ostatnie badania przeprowadzone u chorych z RLS wykazują spadek wydzielania beta-endorfin oraz metenkefalin nawet o 30%. Przeprowadzono także badania na zwierzętach, w których wykazano, że myszy pozbawione receptorów opioidowych miały niektóre objawy zespołu niespokojnych nóg. Przypuszcza się także, że niedobór żelaza w organizmie chorych na RLS może być związany z niedoborem endogennych opioidów. Jednak ciągle trwają badania nad tym zagadnieniem [2][6]. Zauważono też, że primozyd – bloker receptorów dopaminergicznych – może blokować działanie opioidów u chorych na RLS, podczas gdy nalokson- wpływa tylko na receptory opioidowe. Można na tej podstawie wywnioskować, że opioidy wpływają także w pewien sposób na układ dopaminergiczny [2].

Leczenie opioidami jest przeciwwskazane w przypadku występowania: nadwrażliwości, depresji oddechowej, ostrej lub przewlekłej astmy oskrzelowej, hiperkapnii (nadmierny wzrost prężności dwutlenku węgla w krwi tętniczej), niedrożności porażennej jelit. Opioidy maja potencjał uzależniający i mogą wywołać objawy zespołu odstawiennego w wyniku nagłego przerwania farmakoterapii. Do innych działań niepożądanych zaliczamy nocne bezdechy, hipotensję i zaparcia [1].

Podsumowując zespół niespokojnych nóg stanowi poważny, choć niedoceniany problem z pogranicza psychiatrii i neurologii. Nie do końca jeszcze ustalona przyczyna choroby sprawia trudności diagnostyczne, które przekładają się na błędy w leczeniu m. in. niewyjaśniony jest udział poszczególnych struktur OUN w patogenezie RLS. Wiele genów odgrywających rolę w rozwoju tej choroby jest nieznanych. Problemy te uzasadniają podjęcie tego tematu, a także potrzebę prowadzenia dalszych badań [3].

W stosunku do podstawowej metody leczenia RLS jaką jest stosowanie niskich dawek dopaminy, leczenie opioidami stanowi alternatywną metodę krótko- i długoterminowego leczenia zespołu niespokojnych nóg [2][6]. Stosowane są w leczeniu objawowym przeczulicy i objawów motorycznych w przebiegu RLS. Mechanizm działania opioidów w RLS nie jest poznany [4]. Działania niepożądane, choć częste przy stosowaniu opioidów, zwykle nie stanowią podstawy do przerwania leczenia [6]. Pomimo obaw wystąpienia tolerancji, uzależnienia i innych skutków ubocznych, lekarze, zajmujący się chorymi z bardziej zaawansowanymi stadiami tej choroby, powinni nie bać się stosować opioidów, gdy jest to konieczne [5]. Badania w kierunku lepszego zrozumienia interakcji między metabolizmem żelaza, syntezą dopaminy i układem opioidowym mogą w przyszłości doprowadzić do wyjaśnienia etiologii zespołu niespokojnych nóg oraz zaowocować opracowaniem lepszych metod leczenia tego schorzenia [2].
Piśmiennictwo:

1. Romenets SR, Postuma RB. Treatment of Restless Legs Syndrome. Curr treat Option Ne 2013; 15: 396-409

2. Sun Y-M, Hoang T, Neubauer JA, Walters AS. Opioids protect against substantia nigra cell degeneration under conditions of iron deprivation: A mechanism of possible revelance of the Rsetless Legs Syndrome (RLS) and Parkinson’s Disease. J Neurol Sci 2011; 304: 93-101

3. Kryszkowski W, Florkowski A, Bobińska K, Gałecki P. Zespół niespokojnych nóg. Psychiat Pol 2010; 44 (2): 235 – 243

4. Szady J, Sławek J. Zespół niespokojnych nóg – epidemiologia, diagnostyka i terapia. Pol Prz Neurol 2006; 2 (4): 193-202

5. Buchfuhrer MJ. Strategies for the Treatment of Restless Legs Syndrome. Neurotheraeutics 2012; 9: 776 – 790

6. Walters AS. Opioids and restless leg syndrome. Lancet Neurol 2013; 12 (12): 1128 – 1129

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *